ورم پستان یکی از پرهزینه ترین بیماری ها در گله گاو های شیری است. خسارات اقتصادی وارد شده حاصل از کاهش تولید شیر، افزایش حجم شیر دور ریز گله، هزینه های درمان و دامپزشکی و مهم تر از همه هزینه حذف یک گاو بالغ و جایگزینی آن، هر ساله مبالغ هنگفتی به گاوداران سراسر دنیا وارد می کند. لذا برنامه های جامعی برای پیشگیری و کنترل ورم پستان تاکنون ارائه شده اند، که شالوده همه آنها ضدعفونی سرپستانک قبل و بعد از شیردوشی است. تحقیقات ثابت نموده اند که حتی در بهترین شرایط بهداشتی سالن شیردوشی، ورود عوامل بیماری زا از محیط به پستان و انتقال آن از گاوی به گاو دیگر اجتناب ناپذیر است.

تیت گارد و جلوگیری از هجوم باکتری ها به سرپستانک 

اسفنگترهای سرپستانک گاو 25 تا 30 دقیقه پس از دوشیدن همچنان باز باقی می مانند و پاتوژنهای موجود در هوا، بستر ، محیط، دست کارگر شیردوش و تجهیزات شیردوشی در خلال این مدت می توانند به راحتی وارد پستان گاو شوند. پس از آن رطوبت و مواد مغذی موجود در پستان، امکان تکثیر سریع این باکتری ها را فراهم نموده و در نهایت باعث افزایش شمار سلول بدنی شیر (SCC ) می گردند.

علاوه بر این هجوم باکتری ها با آسیب زدن به بافت پستان، باعث افت تولید گاو به میزان کمتر از پتانسیل واقعی می شوند. در تحقیقات مختلف مشاهده شده است که استرپتوکوکوس آگالاکتیه و استافیلوکوکوس آرئوس  به عنوان دو عامل مهم بروز ورم پستان ، اگر با تیت گارد از بین نروند تا 9 نوبت شیردوشی بعد می توانند در خرچنگی دستگاه شیردوشی زنده بمانند و به گاوهای دیگر منتقل شوند.

تیت گارد و موضوعات ثابت شده درباره آن 

براساس ارزیابی های میزان هدایت الکتریکی شیر و نتایج تست های ورم پستان کالیفرنیایی   ( CMT) انجام شده در گاوداری های سراسر دنیا ،  سه موضوع زیر قطعی به نظر می رسند:

1- میزان وقوع عفونت های جدید در گاوداری هایی که پری دیپ و به طور کلی  تیت دیپ و پست  جزو یکی از مراحل روتین در فرایند شیردوشی آنهاست، به میزان زیادی (50 تا 90 درصد) بسته به روش و ترکیب مورد استفاده کاهش می یابد.

2- تیت دیپ در فنجان حاوی مایع ضدعفونی کننده قبل و بعد از شیردوشی (pre and post dipping (نسبت به اسپری کردن، به دلیل پوشش دهی بالاتر و ماندگاری طولانی تر، تاثیر بیشتری دارد. 

3-ضدعفونی سرپستانک قبل و بعد از شیردوشی  مکمل یکدیگر هستند و انجام یکی لزوم استفاده از دیگری را کمرنگ نمی کند به این دلیل که طبق نتایج تحقیقات ، ضدعفونی سرپستانک قبل از شیردوشی پستان را در مقابل باکتری های محیطی از قبیل اشرشیاکلی و استرپتوکوکوس های محیطی و ضدعفونی سرپستانک بعد از شیردوشی آن را در مقابل باکتری های مسری از قبیل  استافیلوکوکوس ها ایمن می سازد.

انواع ترکیبات تیت گارد

آیدوفور، کلرهگزیدین، هیپوکلریت سدیم، اسید لاکتیک و انواع ترکیبات مسدود کننده سرپستانک برای ضدعفونی قبل و پس از دوشش استفاده می شوند. یک ماده ضدعفونی کننده مناسب، علاوه بر کاهش عفونت های ناشی از ورم پستان های محیطی و انتقال آنها در بین گاوها، بایستی باعث نرم شدن پوست سرپستانک و ترمیم آن شود ، تحریک کننده پوست سرپستانک و مخاط داخل آن نباشد و بقایای آن در شیر مشاهده نشود .

از آنجایی که گروه بزرگی از میکروارگانیسم ها شامل باکتریها (اشرشیاکلی و استرپتوکوکوس آگالاکتیه)، قارچ ها (آسپرژیلوس فومیگاتوس ) ویروس ها (ویروس هرپس گاوی) و مایکوپلاسماها باعث ایجاد ورم پستان می شوند استفاده از ترکیبات ضدعفونی کننده سرپستانک وسیع الطیف از اهمیت زیادی در موفقیت برنامه های کنترل ورم پستان برخوردار است.

موثرترین ترکیب تیت گارد

انتخاب یک ضدعفونی کننده موثر و مقرون به صرفه، نگرانی اغلب پرورش دهندگان گاوهای شیری است. در همین راستا در سال های اخیر تحقیقات زیادی به مقایسه ترکیبات تیت گارد و میزان اثر بخشی آنها بر سلامت پستان گاوهای شیری پرداخته اند.

رایج ترین و موثرترین ترکیب توصیه شده برای ضدعفونی سرپستانک، ترکیبات یدی می باشند. نتایج تحقیقی که در سال 2016 در گاوداری های موفق در کنترل ورم پستان آمریکا انجام گردید ، نشان داد که 84 درصد از این گله ها از ترکیبات بر پایه ید برای پس غوطه ورسازی و 66 درصد از آن ها برای پیش غوطه ورسازی استفاده می کنند .

 ید یک میکروب کش وسیع الطیف است که روی کلیه قارچ ها، ویروسها و باکتریهای مسبب ورم پستان  ( و اسپورهایشان ) موثر است. علاوه بر این در تحقیقات ثابت شده که ترکیبات یدی نسبت به سایر ترکیبات ، سرعت میکروب کشی بالاتر و مدت اثربخشی طولانی تری دارند.

 آیدوفورها یا محلول های یدی ، حاوی مواد فعال کننده ای می باشند (که معمولاً یک سورفکتانت غیر یونی است ) که ید را در خود حل می کنند و ضمن حفظ خاصیت میکروب کشی، از سمی و محرک بودن آن جلوگیری می کند. میسل های ید پس از حل شدن، میزان زیادی از ید را رها می کنند. ترکیبات یدی در pH  های زیر 4 با قدرت بیشتری به فعالیت خود ادامه می دهند، به همین دلیل برای دست یابی به حداکثر فعالیت آنها معمولا با اسیدها فرموله می شوند.

در مطالعه ای که در سال 2022 در مجله  Veterinary Science به چاپ رسید ، رکوردهای مربوط به مخزن شیر و بروز عفونت های پستانی جدید (NIMI) در 43 گاوداری با 31430 راس گاو طی دو ماه ( اول سپتامبر تا آخر اکتبر) مورد پایش قرار گرفت . هدف این تحقیق ، تایید ترکیبات یدی به عنوان اثر بخش ترین ترکیب ضدعفونی کننده برای استفاده در ضدعفونی سرپستانک پس از شیردوشی بود.

در کلیه گاوداری ها ی شرکت کننده در تحقیق، استفاده از تیت گارد پس از شیردوشی ، بخشی از برنامه روتین سالن شیردوشی بود و بیش از 50 درصد از گاوداری های شرکت کننده در تحقیق ، از ترکیبات بر پایه ید و مابقی از سایر ترکیبات ضدعفونی کننده بر پایه کلرهگزیدین ، اسید لاکتیک و.برای پس غوطه ورسازی استفاده می کردند. نتایج ارزیابی ها طی این دو ماه نشان داد که تعداد نمونه های با شمار سلول بدنی بالاتر از000 300 ، تعداد نمونه های آلوده به ورم پستان های استرپتوکوکوسی و ورم پستان های استافیلوکوکوسی در گاوداری های مصرف کننده ترکیبات بر پایه ید به میزان معنی داری نسبت به سایر گاوداری ها پایین تر بود.

 سایر تحقیقات نیز  نشان داده اند که ترکیبات بر پایه ید در از بین بردن گونه های استافیلوکوکوس بسیار موثر تر از سایر ترکیبات عمل می کنند. گونه های استافیلوکوکوس یکی از اصلی ترین پاتوژن های مسری ورم پستان هستند، که توانایی بالایی برای چسبیدن به پوست سرپستانک دارند و ورود و تکثیر آن ها با سرعت بالاتری نسبت به سایر عوامل بیماری زا ی مسبب ورم پستان انجام می شود، ضمن اینکه درمان آنتی بیوتیکی بر علیه استافیلوکوکوس ها به ندرت موفقیت آمیز خواهد بود. علاوه بر این در تحقیقات ثابت شده است که استافیلوکوکوس ها یکی از مهم ترین عوامل ابتلا به ورم پستان تحت بالینی با علائم پنهان هستند.

بنابراین استفاده از ترکیبات تیت گارد بر پایه ید پس از شیردوشی، به دلیل اینکه از پرهزینه ترین نوع ورم پستان ( ورم مسری ناشی از استافیلوکوکوس ها ) جلوگیری می کند، کمک قابل توجهی به  موفقیت برنامه های کنترل ورم پستان در گله های شیری می نماید.

ورم پستان های ناشی از گونه های استرپتوکوکوسی بسیار حاد هستند و به طور ناگهانی شروع می شوند بنابراین ضدعفونی سرپستانک پس از شیردوشی با ترکیبات  بر پایه ید می تواند به میزان قابل توجهی از ورود خاموش و ناگهانی  آنها به کانال سرپستانک جلوگیری کند.

مقایسه غلظت های مختلف ید در  تیت گارد در پیشگیری از بروز ورم پستان

غلظت ید در محلول های ضدعفونی کننده معمولا بر اساس شاخص های زیر گزارش می شود:

شاخص ید آزاد ( Free iodine) ، به میزان یدی اشاره دارد که به فرم مولکولی آزاد و غیر کمپلکس در یک ترکیب  ضدعفونی کننده وجود دارد و به فعل و انفعالات شیمیایی برای فعال شدن  و اثر بخشی نیاز ندارد . ید آزاد به طور مستقیم  با میکروارگانیسم ها وارد عمل می شود و  میزان این شاخص ، با خاصیت میکروب کشی یک ترکیب ، رابطه خطی مستقیم دارد .

شاخص ید کل یا در دسترس ( Total available iodine) ، بر میزان ید در کلیه فرم های شیمیایی اعم از ملکولی ، یونی و  HOI   دلالت دارد که به صورت آزاد و یا کمپلکس با ملکول های دیگر  ، در یک ترکیب ضدعفونی کننده موجود است. بخش کمپلکس این ید  به تدریج و طی  واکنش های شیمیایی به صورت آزاد و فعال در می آید. 

خاصیت میکروب کشی یک ترکیب ضدعفونی کننده  بر اساس میزان  شاخص ید آزاد آن تعیین می گردد.

پس از اثبات وسیع الطیف بودن و قدرت و سرعت کشندگی بالای ید، محققان  همواره به دنبال تعیین مقدار مناسب برای شاخص ید آزاد در ترکیبات ضدعفونی کننده سرپستانک به منظور دست یابی به اثر بخشی و صرفه اقتصادی بالاتر بوده اند.

مناسب ترین غلظت ید در ترکیب ضدعفونی کننده سرپستانک 

 در تحقیق چاپ شده در مجله Dairy Science در سال 2019، تاثیر دو  ترکیب یدی 1- با غلظت 5/0 درصد ( حاوی 2-1 میلی گرم ید آزاد در هر کیلوگرم  ترکیب ) و2 – با غلظت 1 درصد ( حاوی 8-5 میلی گرم ید آزاد در کیلوگرم ترکیب ) از لحاظ تاثیر روی پیشگیری از بروز عفونت های داخل پستانی ، با هم مقایسه شده اند .

تحقیق روی دو فارم با تعداد 176 و 159 گاو دوشا که دو بار در روز دوشیده می شدند به مدت 18 هفته ( آگوست تا ژانویه ) انجام گردید .این ترکیبات به عنوان یک محلول ضدعفونی کننده سرپستانک برای  پس غوطه ورسازی (post dipping ) مورد استفاده قرار گرفتند و پس از استفاده به مدت 30 ثانیه روی سرپستانک باقی می ماندند. هر دو هفته یک بار نمونه شیر گاوهای شکم اول با SCC  بالاتر از 100000 و نمونه شیر گاوهای چند شکم با SCC بالاتر از 200000 به آزمایشگاه ارسال می شدند و نمونه های حاوی بیش از 50 واحد کلونی باکتری (CFU) در هر 1/. میلی لیتر شیر ، برای انجام کشت اختصاصی معرفی می شدند.

نتایج این تحقیق به صورت زیر بود :

• میانگین تعداد عفونت های داخل پستانی جدید در تیمار دریافت کننده ترکیب ید 1% به طور معنی داری در کل دوره پایین تر بود .
• معنی دار شدن تفاوت دو تیمار در تعداد عفونت داخل پستانی جدید در کل 18 هفته ،ناشی از اختلاف شدید بین دو تیمار در هفته های  8 و 16 بود .
• نمونه های آلوده به گونه های استرپتوکوکوسی محیطی ، بیشترین تعداد را در بین کشت های مثبت  به خود اختصاص داد .

بررسی اطلاعات  هواشناسی  در طول دوره 18 هفته تحقیق ، نشان داد که در هفته 6  افزایش دما  و در هفته 14 افزایش رطوبت به علت بارش زیاد گزارش شده است . این شرایط نامساعد محیطی باعث افزایش بروز عفونت های محیطی جدید در نمونه های گرفته شده در هفته های 8 و 16  ( دو هفته بعد ) شده است و بازده بالاتر ترکیب حاوی ید 1% در پیشگیری از بروز ورم پستان های ناشی از پاتوژن های محیطی ، در این شرایط ، باعث اختلاف معنی دار بین دو تیمار شده است .

نتیجه

 1- ضدعفونی سرپستانک قبل و بعد از شیردوشی، شالوده اصلی برنامه های جامع کنترل ورم پستان است. غوطه ورسازی سرپستانک در فنجان حاوی مواد ضدعفونی کننده نسبت به اسپری کردن، به دلیل پوشش دهی و ماندگاری بالاتر موثرتر است.

2- ترکیبات یدی به عنوان یک میکروب کش وسیع الطیف، سریع الاثر و با ماندگاری بالا، نقش قابل توجهی در کاهش ورم پستان های مسری ناشی از استافیلوکوکوس ها و ورم پستان های محیطی ناشی از استرپتوکوکوس ها و همچنین ورم پستان های ناشی از ویروس ها دارند.

3- ترکیبات با غلظتهای ید 1 درصد ، گزینه های کارآمد تری برای ضدعفونی سرپستانک پس از دوشش  به ویژه در زمان بالابودن تنش های محیطی و استرس های گرمایی هستند.

منابع

• Ivanyos, D.et.al. (2022). The use of teat disinfectants and milking machine cleaning products in commercial Holstein farms. Veterinary Science. Volume 9..2022.956843

Moravia, company.(2013). Iodine teat dip:A comparison of three iodine concentrations. University of veterinary and pharmaceutical science..

[8