ورم پستان به عنوان یکی از پرهزینه ترین بیماری ها در گله گاوهای شیری است و هر ساله خسارات قابل توجهی  به صنعت وارد می کند . این خسارت تنها به کاهش کیفیت و کمیت شیر ، هزینه های خرید دارو و هزینه نیروی کار اضافی برای درمان ختم نمی شود ، حذف اجباری گاو و کاهش ماندگاری آن در گله خسارت بزرگتری است که دامدار متحمل می شود .

عوامل ایجاد کننده ورم پستان 

شایع ترین عوامل ایجاد کننده ورم پستان ، آلودگی هایی باکتریایی ( استافیلوکوکوس ها و استرپتوکوکوس ها) هستند ولی عوامل غیر عفونی مانند ژنتیک ، محیط و تغذیه نیز باعث ایجاد التهاب و عفونت در پستان گاو خواهند شد. در تحقیقات ثابت شده است که کمبودهای تغذیه ای از طریق ایجاد نقص در سیستم ایمنی و کاهش پاسخ های ضد التهابی در دام زمینه مساعد برای هجوم عوامل بیماری زا را فراهم می کنند و از این طریق میزان بروز و شدت بیماری ورم پستان را افزایش می دهند. 

در طول دوره شیردهی سلول های اپی تلیال پستان در حال ساخت شیر و چربی شیر هستند و نرخ متابولیسم بالایی در پستان در گردش است. پراکسیدازهای لیپیدی و رادیکال های آزاد (ROS) فراوان ، حاصل انجام این حجم از متابولیسم سلولی هستند .کاهش مصرف خوراک به هر دلیلی ، منجر به کاهش دریافت آنتی اکسیدان ها و بر هم خوردن تعادل بین اکسیدان و آنتی اکسیدان ها و بروز التهاب در گاو می شود . این شرایط گاو را مستعد ابتلا به ورم پستان بالینی و تحت بالینی می نماید. 

نقش ویتامین ها و عناصر معدنی کم مصرف 

ویتامین ها و عناصر معدنی کم مصرف (Microminerals)  به ویژه مس ، روی و سلنیوم در نقش بخشی از ساختار سلول ها ، سلامت بافت پستان و رگ های خونی موجود در آن را افزایش می دهند ، در نقش کوفاکتور برای آنزیم ها و هورمون های دخیل در سیستم ایمنی ، هجوم عوامل بیماری زا به پستان را کاهش می دهند و در نقش آنتی اکسیدان از اتصال رادیکال های آزاد با غشاء سلول و تخریب پروتئین و تغییر DNA سلول های پستان ممانعت می کنند. 

نتایج بسیاری از تحقیقات انجام شده درباره نقش عناصر معدنی و ویتامین ها در بروز ورم پستان نشان داده است که  جذب ناقص عناصر معدنی و ویتامین ها و یا لحاظ ننمودن خواص آنتاگونیستی بین آنها هنگام تنظیم جیره دلیل بروز و یا عامل تشدید کننده بیماری های پستان در گاوهای شیری است .در این مقاله به بررسی چگونگی تاثیر ویتامین A,C,E , و سه عنصر معدنی کم مصرف مس ، روی و سلنیوم بر بروز ورم پستان می پردازیم.

نقش ویتامین  A 

ویتامین A  و پیش ساز آن بتاکاروتن نقش مهمی در حفظ یکپارچگی و ثبات بافت مخاطی و تکثیر و تمایز سلول های اپی تلیال غدد پستانی دارند . این ویژگی ها باعث افزایش مقاومت اسفنگتر سرپستانک در برابر وروذ عوامل بیماری زا به داخل پستان می شود .  علاوه بر این ، ویتامین A  باعث هدایت فرایند آپوپتوز ( مرگ برنامه ریزی شده سلول ) و از بین رفتن آن دسته از سلول های اپی تلیالی می شود که به عوامل بیماری زا آلوده شده اند. 

نقش ویتامین C 

ویتامین C  یا اسید اسکوربیک فراوان ترین و مهم ترین آنتی اکسیدان محلول در آب در بدن پستانداران است. خاصیت الکترون دهندگی آن باعث احیاء رادیکال های آزاد و غیر فعال شدن آنها می شود .  علاوه بر این سه آنزیم مهم که در ساخت کلاژن ایفای نقش می کنند برای فعالیت خود نیاز به حضور ویتامین C دارند . در واقع ویتامین C علاوه بر نقش آنتی اکسیدانی و ارتقاء سطح سیستم ایمنی ، از طریق نقشی که در ساخت کلاژن ایفا می کند باعث بهبود ساختار رگ های خونی ، بافت و پوست کانال پستان و در نتیجه کاهش ابتلا به ورم پستان در گاوهای شیری می گردد.

نقش ویتامین E

ویتامین E  مهم ترین آنتی اکسیدان محلول در چربی است و شکل فعال بیولوژیکی آن با نام آلفاتوکوفرول شناخته شده است .ویتامین E  در ترکیب غشاهای لیپیدی سلول ها وجود دارد و . حضور آن به مقدار کافی برای حفاظت از سلول ها در برابر حمله رادیکال های آزاد اهمیت دارد . ویتامین E   عملکرد نوتروفیل ها را در فاگوسیتوز باکتری ها و ویروس ها بهبود می بخشد . نوتروفیل ها با تولید سایتوکین ها ارتباط بین انواع سلول های ایمنی  مختلف را برقرار می کنند و به تنظیم فعالیت سیستم ایمنی کمک می کنند.

نقش سلنیوم 

سلنیوم در بافت ها و مایعات به صورت سلنوسیستئین و به شکل سلنوپروتئین در مخازن سلنیومی بدن دام وجود دارد . سلنیوم علاوه بر اینکه یکی از اجزای مهم در ترکیب آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز است در نقش کاتالیزور و کوفاکتور برای فعالیت این آنزیم نیز عمل می کند . آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز با استفاده از گلوتاتیون که یک آنتی اکسیدان داخل سلولی است موجب کاهش سطح رادیکال های آزاد و برقراری تعادل اکسیدان – آنتی اکسیدان می شود . حدود سه چهارم از سلنیوم موجود در بدن در لوکوسیت ها ( گلبول سفید ) و اریتروسیت ها ( گلبول قرمز ) می باشد .به همین دلیل در مواقع بروز التهاب در پستان اگر مقادیر کافی سلنیوم وجود داشته باشد انتقال اکسیژن از طریق گلبول های قرمز به بافت های آسیب دیده و حفاظت سلولی در مقابل آسیب های اکسیداتیوی از طریق لنفوسیت ها افزایش می یابد. 

نقش روی

روی یک ماده معدنی ضروری و جزء جدایی ناپذیر 300 آنزیم دخیل در متابولیسم بدن سلولی است . روی در رشد بافت و سلول ، تکثیر سلول ، یکپارچگی پوست و ایمنی سلولی دخیل است . تامین میزان کافی روی برای تشکیل کراتینی که کانال سرپستانک را می پوشاند و از ورود عوامل بیماری زا به داخل پستان جلوگیری می کند ، ضروری است.کمبود روی با کاهش لنفوسیت های T , B همراه است به دلیل اینکه روی از طریق تاثیر روی غده تیموس در تمایز و بلوغ آنها دخالت دارد .عنصر روی در ساختار آنزیم سوپراکسید دیسموتاز (SOD) در نقش مرکز اتصال دهنده ساختارهای پروتئینی حضور دارد و همچنین به عنوان کوفاکتور برای فعالیت این آنزیم نیز عمل می کند . این آنزیم از تاثیر رادیکال های آزاد روی غشاء سلول و شکستن باندهای دوگانه اسیدهای چرب توسط آنها جلوگیری می کند. 

نقش مس

مس از اجزای تشکیل دهنده پروتئین سروپلاسمین در پلاسماست . این پروتئین به عنوان یک پروتئین فاز حاد (CRP, c-reactive protein) در بدن عمل می کند که یکی از اصلی ترین وظایف آنها مقابله با التهاب و ترمیم آسیب های بافتی ناشی از التهاب می باشد . یکی دیگر از نقش های اساسی عنصر مس فعال سازی و تقویت عملکرد سلول هایNK ( Natural killer) یا سلول های طبیعی کشنده است .این سلول ها که نوعی از لنفوسیت ها هستند قادرند سلول های آلوده به ویروس و باکتری را از بین ببرند. 

نتیجه

 جذب ناقص عناصر معدنی و ویتامین ها و یا لحاظ ننمودن خواص آنتاگونیستی بین آنها هنگام تنظیم جیره یکی از دلایل  بروز و یا عامل تشدید کننده بیماری های پستان در گاوهای شیری است. ویتامین ها و عناصر معدنی کم مصرف  به ویژه مس ، روی و سلنیوم موجود در مکمل های ویتامینه-معدنی در نقش بخشی از ساختار سلول ها ، سلامت بافت پستان و رگ های خونی موجود در آن را افزایش می دهند  ضمن اینکه در نقش کوفاکتور برای آنزیم ها و هورمون های دخیل در سیستم ایمنی ، هجوم عوامل بیماری زا به پستان را کاهش می دهند.

منابع

Libera K.( 2021. (The Association between Selected Dietary Minerals and Mastitis in Dairy Cows—A                Review. Animals Journal: (8), 2330.

Zigo. F .(2021(.Maintaining Optimal Mammary Gland Health and Prevention of Mastitis. Front Vet Sci. ; 8: 607311.

Stobiecka.M. (2022). Antioxidant Activity of Milk and Dairy Products. Animals (Basel). ; 12(3): 24